Kryddjurtir, ræktun þeirra og notkun

Inniræktun

Flestar kryddjurtir er auðvelt að rækta innanhúss. Best er að byrja á að setja plönturnar í stærri pott, t.d. 13-14 sm. víðan blómapott, eða þá að gróðursetja nokkrar tegundir saman í fallegt blómaker sem sómir sér vel í gluggakistu eða á veröndinni. Það kemur líka vel til greina að rækta kryddjurtir í hengikörfum. Um ræktun gildir í öllum grundvallaratriðum það sama og um venjuleg pottablóm. Plöntur í örum vexti þurfa allmikla næringu og vökvun en er haustar þarf að draga bæði úr vökvun og áburðargjöf. Hentugur áburður er t.d. Maxicrop-þörungalausn og dálítið fiskimjöl. Fjölærar kryddjurtir þarf að hafa á sæmilega björtum en svölum stað yfir dimmustu vetrarmánuðina. Búast má við að vöxtur verði lítill eða enginn í skammdeginu og oft er farsælast að endurnýja plönturnar á vorin.

Kryddjurtir í blómakerjum
Bestu kryddjurtirnar eru að jafnaði þær sem eru ræktaðar utanhúss, á skjólgóðum, sólríkum stað. Það getur átt við um svalirnar, veröndina eða sólpallinn. Jurtirnar fara sérlega vel fáeinar saman í blómakeri eða jafnvel í hengikörfu. Þannig verður umhirðan auðveldari en þegar jurtirnar eru ræktaðar hver fyrir sig. Veljið uppáhaldstegundirnar ykkar og gróðursetjið nokkrar saman, með góðri pottamold. Gætið þess að vökva plönturnar nægilega mikið og að skýla þeim í rigningartíð. Slagveður fer illa með jurtirnar.

Kryddjurtir í garðinum
Margar tegundir kryddjurta eru ljómandi fallegar garðplöntur og sóma sér vel innan um runna, fjölæringga og önnur blóm. Sumar þeirra verða sjálfar fjölærar en aðrar þarf að gróðursetja á hverju vori. Það er bæði auðvelt og skemmtilegt að útbúa lítinn jurtagarð með úrvali krydd- te- og salatjurta í matjurtagarðinum.

Basilíka gerir mun meiri kröfur um hátt hitastig en aðrar kryddjurtir. Henni líður best við jafna vökvun og birtu og hitastig um eða yfir 20°C. Rósmarín er seinvaxin, falleg, runnkennd tegund sem þarf að taka inn áður en frystir á haustin. Hana er best að rækta í gróðurskála sem haldið er köldum en frostlausum yfir vetrarmánuðina. Mynta verður fjölær í íslenskum görðum og verður mun bragðmeiri ef hún er ræktuð utanhúss. Sama máli gegnir um aðrar kryddjurtir. Hjartafró (sítrónumelissa), bergmynta (oregano), meiran (marjoram), steinselja, ítölsk steinselja, salvía og garðablóðberg (timian) eru dæmi um ágætar kryddjurtir sem auðvelt er að rækta með ofangreindum aðferðum. Dill og kóríander eru fljótvaxnar tegundir sem er líka hægt að sá til beint í garðinn. Íslenskt blóðberg er sérlega ljúffeng kryddjurt og nýtur sín vel þar sem hún vex milli steina eða þar sem jarðvegur er rýr. Annars er rétt að gróðursetja kryddjurtir í frjóa mold. Skessujurt er afar stórvaxin og skuggsæl jurt sem þarf mikið pláss.

Notkun ferskra kryddjurta
Það er enginn vandi að nota ferskar kryddjurtir. Þær eru settar í matinn eins og þær koma fyrir, heilar eða saxaðar. Engar fastar reglur gilda um magn jurtanna, þær hafa flestar milt bragð sem fellur flestum vel í geð.

Bragðefnin í jurtunum eru yfirleitt rokgjörn og leysast ört upp við hátt hitastig. Þess vegna er oft reynt að bæta jurtunum í réttina við lok matseldar ef hægt er.

Ferskar jurtir fara sérlega vel með öllum pastaréttum og sama er að segja um pizzur, eggja- og kartöflurétti. Sósur, súpur og soð er gott að bragðbæta með ferskum jurtum, til dæmis basilíku, bergmyntu, kerfil eða kínalauk. Lítið eitt af skessujurt nægir til að krydda fullan
pott af íslenskri kjötsúpu. Túnsúran er afbragðsgóð í súpur og jafninga. Hnoðið basilíku saman við fiskfars til að gefa fiskibollum nýstárlegan blæ. Kjöthakk er gott að krydda með smátt söxuðu rósmaríni, sítrónublóðbergi eða bergmyntu.

Kryddolíur og kryddedik er einfalt að útbúa úr völdum jurtum og jurtablöndum. Reynið t.d. rósmarín, basilíku, fáfnisgras eða bergmyntu ásamt chilipipar og hvítlauk í olíur og edik.

Kryddsmjör er útbúið þannig að smátt söxuðum kryddjurtum er hnoðað saman við lint smjör. Það er svo látið kólna í ísskáp.

Heilnæmt og bragðgott jurtate er útbúið úr ýmsum jurtum. t.d. íslensku blóðbergi, sítrónumelissu, salvíu, rósmaríni eða myntu. Grein eða nokkur lauf eru sett í bolla með heitu vatni og látið standa í nokkrar mínútur. Gerið tilraunir með mismunandi blöndur. Jurtateið má sæta með litlu laufblaði af stevíu (sætulaufi).

Íslenskar villijurtir eru margar hverjar góðar kryddjurtir. Birkilauf, túnsúra, ung túnfífilslauf, bloðberg, hrafnaklukka, vallhumall, ætihvönn og skarfakál eru heilnæmur og bragðgóður íslenskur kostur sem flestum er aðgengilegur.

Geymsla
Geymið afskornar jurtir í plastumbúðum í kæli. Basilíka er fremur viðkvæm og þolir illa hnjask, kulda og bleytu. Kjörhiti hennar eftir afskurð er 12-15 °C

Kryddjurtir í pottum skyldi ekki geyma í kæli, best er að koma þeim í gluggakistuna eða í ræktun í garðinum. Munið að setja þær í rúmgóðan blómapott með góðri pottamold.

Á Uppskriftasíðunni er að finna ýmsar uppskriftir þar sem kryddjurtir koma við sögu.
Á síðunni Fróðleikur eru upplýsingar um hvernig losna má við meindýr úr jurtapottum með lífrænum aðferðum.